پیدا كردن سبب پوشیدگی معرفت حق تعالیٰ - ۱

بدانكه چیزی كه شناختن وی متعذّر شود از دو سبب بود: یكی آنكه پوشیده باشد و روشن نبود، و دیگر آنكه بغایت روشن باشد و چشم طاقت آن ندارد، و بدین سبب است كه خفاش بروز هیچ نبیند و بشب بیند، نه از آنكه بشب چیزها ظاهر است لكن بروز بس ظاهر است و چشم وی ضعیف است، پس دشواری معرفت حق تعالیٰ از روشنی است، كه از بس روشن است دلها طاقت دریافت آن نمی دارد و روشنی و ظهور حق تعالیٰ بدان شناسی كه قیاس كنی كه اگر خطی نبشته بینی یا جامه ای دوخته، هیچ چیز نزدیک تو روشن تر از قدرت و علم و حیوة و ارادت كاتب ویا درزی نباشد، كه این فعل وی این صفات را از باطن وی چنان روشن گرداند كه علم ضروری حاصل آید؛ اگر خدای تعالیٰ در همه عالم یک مرغ بیش نیافریدی هر كه در وی نگریدی ویرا كمال علم و قدرت و جلال صانع وی ضروری شدی، كه دلالت این از دلالت خط بر كاتب ظاهرتر است، ولكن هر چه در وجودست از آسمان و زمین و حیوان و نبات و سنگ و كلوخ بلكه هر چه آفریده است و در وهم و خیال آید همه یک صفتست كه گواهی همی دهد بر جمال صانع، و از بسیاری دلیل و روشنی پوشیده است: كه اگر بعضی فعل وی بودی و بعضی نبودی آنگاه ظاهر بودی، چون همه یک صفت شد پوشیده شد و مثل این آنكه هیچ چیز روشن تر از آفتاب نیست كه همه چیزی بوی ظاهر شود، ولكن اگر آفتاب بشب فرو نشدی ویا بسبب سایه محجوب نشدی هیچ كس ندانستی كه بر روی زمین مثلا نوری هست، كه جز سفیدی و سبزی و رنگهاء دیگر ندیدندی گفتندی بیش ازین نیست